Pola veka posle Hladnog rata svet se vraća na ivicu nuklearne provalije

[Brok]

Pola veka posle Hladnog rata svet se vraća na ivicu nuklearne provalije

05.02.2026.

Posle 50 godina povratak u mračnu epohu nuklearne konfrontacije

Epoha kontrole nuklearnog naoružanja, kakvu je svet poznavao gotovo pola veka, danas je i formalno okončana. Istekom važenja Novog START sporazuma između Rusije i Sjedinjenih Država, poslednjeg preostalog stuba globalne arhitekture strateške stabilnosti, međunarodni poredak se vratio u zonu opasne neizvesnosti koja podseća na najmračnije godine Hladnog rata. Po prvi put od ranih sedamdesetih, razvoj balističkih raketa i nuklearnih bojevih glava više nije ograničen nijednim obavezujućim međudržavnim dogovorom.

Ipak, najopasnija posledica ovog isteka nije puko povećanje broja nuklearnih bojevih glava. Istorija je više puta pokazala da sama količina oružja nije presudan faktor. Mnogo je alarmantniji nestanak ključne političke i filozofske pretpostavke na kojoj su svi ti sporazumi počivali - jasnog, obostranog i bezuslovnog odricanja od rata kao sredstva rešavanja sukoba među velikim silama. Upravo taj princip danas je doveden u pitanje.

Zašto je trka stala usred Hladnog rata

Prvi sporazumi o ograničavanju strateškog naoružanja nastali su paradoksalno - u vreme kada se Hladni rat činio najintenzivnijim. Od početka pedesetih godina, američki vojni i politički stratezi polazili su od uverenja da je nuklearni sukob sa komunističkim blokom praktično neizbežan. Smatralo se da će Sovjetski Savez, pre ili kasnije, pokušati globalnu ekspanziju, što je zahtevalo akumulaciju ogromnih, sve preciznijih i razornijih nuklearnih arsenala.

Međutim, šezdesete godine donose radikalan zaokret. Politika „otopljavanja“ Nikite Hruščova i njegove posete Sjedinjenim Državama, odvijane u relativno prijateljskoj atmosferi, postepeno su snižavale tenzije. Prelomni trenutak bila je Kubanska raketna kriza 1962. godine. Nakon nje, na Zapadu je postalo jasno da SSSR nema nameru da rizikuje treći svetski rat u situacijama koje ne diraju njegove vitalne interese.

Time se suštinski menja uloga nuklearnog oružja. Od sredstva za pobedu, ono postaje sredstvo za odvraćanje - oružje čija je jedina racionalna svrha da nikada ne bude upotrebljeno. U tom kontekstu, broj bojevih glava gubi smisao: za racionalnog protivnika, hiljadu nuklearnih udara nije suštinski „bolje“ od deset hiljada. Dovoljan je ograničen, ali verodostojan arsenal.

Sjedinjene Države su sredinom šezdesetih prve zaustavile frenetično gomilanje oružja. Umesto planiranih 2.300 interkontinentalnih raketa „Minitmen“, raspoređeno je oko 1.000. Ta promena omogućila je Sovjetskom Savezu da do sedamdesetih godina sustigne SAD i uspostavi relativni paritet – ključni preduslov da Moskva, tradicionalno opterećena strahom od iznenadnog napada po modelu 22. juna 1941, uopšte sedne za pregovarački sto.

Logika START-a i iluzije o razoružanju

Često se sporazumi o nuklearnom oružju pogrešno tumače kao pokušaj „humanizacije“ rata ili smanjenja posledica eventualnog sukoba. U stvarnosti, ne postoji bezbedan broj atomskih bombi, niti manji arsenal automatski donosi veću sigurnost. Naprotiv, država sa malim nuklearnim potencijalom postaje ranjivija na razoružavajući, iznenadni udar.

Kada su Ričard Nikson i Leonid Brežnjev 1972. godine potpisali SALT I, polazili su od različitih motiva, ali sa istim zaključkom: ako nijedna strana ne želi rat, onda nema razloga da obe troše astronomske sume na beskonačno uvećavanje arsenala. SALT I je praktično „zamrznuo“ postojeće stanje, dok je SALT II iz 1979. godine već uveo realna smanjenja i ograničenja modernizacije.

Pravi zamah razoružanje dobija tek krajem osamdesetih, u vreme perestrojke i „novog razmišljanja“. Sporazum iz 1987. godine o uništavanju raketa srednjeg dometa bio je direktna reakcija na američki razvoj raketa „Peršing II“, koje su sovjetski generali doživljavali kao idealno oružje za iznenadni, obezglavljujući udar.

START I, potpisan 1991. godine, ograničio je ukupan broj bojevih glava na 6.000, ali je stupio na snagu tek 1994, već nakon raspada SSSR-a. Ključna prekretnica bio je pristanak SAD na princip ravnopravnosti strana. Usledili su START II (1993), pa Sporazum o naprednom smanjenju ofanzivnih snaga iz 2002. godine, potpisan u vreme Vladimira Putina.

Kruna celog procesa bio je Novi START iz 2010. godine. Posle teških pregovora, Rusiji i Sjedinjenim Državama je dozvoljeno da imaju najviše 700 raspoređenih strateških raketa i bombardera i ukupno 1.550 bojevih glava – višestruko manje nego na vrhuncu Hladnog rata. Moskva je sporazum smatrala povoljnim, a Barak Obama je, u ključnom trenutku, odustao od evropskog sistema protivraketne odbrane. Zato je Putin 2021. godine pristao na produženje sporazuma za još pet godina, uprkos lošim odnosima sa Vašingtonom.

Zašto se sve raspalo

Svet u koji je Novi START istekao više nije svet iz 2010. godine. Rusija je 2023. suspendovala svoje učešće, odbijajući zapadne inspekcije u uslovima rata u Ukrajini. Moskva je jasno poručila da je povratak sporazumu moguć samo ako SAD odustanu od „agresivnog kursa“ i uzmu u obzir i nuklearni potencijal Ujedinjenog Kraljevstva i Francuske.

Sa druge strane, Vašington danas posmatra svet kroz prizmu novog glavnog protivnika - Kine, koja ubrzano širi svoj nuklearni arsenal. U takvom kontekstu, bilateralni sporazum sa Rusijom gubi smisao iz američke perspektive, dok je uključivanje svih velikih sila u jedan sveobuhvatan dogovor, bar za sada, u domenu političke fantazije.

Tako je svet, po prvi put za skoro pedeset godina, ostao bez ikakvih ograničenja u razvoju strateškog nuklearnog oružja. Još opasnije, stara logika odvraćanja ustupa mesto novoj, u kojoj se nuklearno oružje ponovo sve češće posmatra kao sredstvo potencijalne pobede, a ne isključivo kao poslednja linija odbrane.

Jedino pitanje koje ostaje otvoreno jeste da li će se neka buduća „kubanska raketna kriza“ završiti kao ona iz 1962. godine - kompromisom i uzmicanjem sa ivice ambisa - ili će svet, bez sporazuma i bez zajedničkog jezika velikih sila, nastaviti korak po korak putem koji vodi ka Armagedonu.

Izvor